Saturday, 07 February 2026
Τα άρθρα Μελών και Φίλων της Παρέμβασης, όπως δημοσιεύτηκαν στον ελληνικό και διεθνή τύπο.
Για να δείτε τα άρθρα ανά συγγραφέα, πατήστε εδώ .
Στο τέλος της ταινίας το κοινό χειροκρότησε. Άκουγα διάσπαρτες φράσεις όπως «εξαιρετική ταινία», «είχα καιρό να δω τόσο καλή ταινία στο σινεμά», «η καλύτερη ταινία του ελληνικού σινεμά». Παρότι η ταινία δεν μου άρεσε από πολλές απόψεις, βρήκα ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα την παρατήρηση των αντιδράσεων από την πλευρά του κόσμου που βρισκόταν στην προβολή.
Η πρώτη εντύπωση ήταν η αίσθηση ότι επρόκειτο για μια σημαντική στιγμή. Σαν να φάνηκε ότι, για το μεγαλύτερο μέρος των θεατών, η ταινία ήταν όντως μια ειδική περίσταση, κάποιου είδους «δεξίωση», ένα κοινωνικό δρώμενο τύπου Μεγάρου Μουσικής. Μπαίνοντας στον κινηματογράφο η αίθουσα ήταν γεμάτη, ενώ ο μέσος όρος ηλικίας αρκετά υψηλός. Ήμουν κάπως προκατειλημμένος ως προς τις χαμηλές προσδοκίες μου για την ταινία. Ωστόσο, παρακολουθούσα με έκπληξη τον κόσμο να συνεχίζει να εισέρχεται στην αίθουσα γεμάτος ενθουσιασμό.
Πάνω από 150.000 εισιτήρια έχει κόψει η ταινία για τον Καποδίστρια από την ημέρα κυκλοφορίας της. Με μια μέση τιμή των 8 ευρώ ανά εισιτήριο, σημαίνει ότι το κοινό έχει διαθέσει συλλογικά περίπου 1,2 εκατ. ευρώ για την παρακολούθηση της ταινίας. Περίπου το ίδιο ποσό διατέθηκε – μέσα από το ρουσφέτι - για την προσωπική ευζωία και την απόκτηση μίας Ferrari, από πρόσωπο που απασχολεί την προκειμένη περίοδο την Εξεταστική Επιτροπή της Βουλής για το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ, που με τόση ντροπή παρακολουθήσαμε, απευθείας από το κανάλι της Βουλής ή – για τα πιο νέα άτομα – από το Luben, στο τέλος του 2025.
Εδώ έρχεται και μια παρατήρηση που μου έκανε ιδιαίτερη εντύπωση. Υπήρχε μια ιδιαίτερη αντίδραση στα σημεία όπου γινόταν αναφορά στην καταπολέμηση από τον Καποδίστρια του ρουσφετιού και του πελατειακού φατριασμού. Ίσως αυτό να εξηγεί μέρος της επιτυχίας της ταινίας, σε συνδυασμό με την – υπερδιογκωμένη; - υπερηφάνεια των θεατών γύρω από τη μοίρα της τραγικής φυσιογνωμίας του Ιωάννη Καποδίστρια.
Μετά τα πρώτα λεπτά της ταινίας έπιασα τον εαυτό μου να παρακολουθεί κυρίως τις αντιδράσεις των διπλανών μου. Από πίσω δύο κυρίες που έκαναν τακτικά σχόλια κατά τη διάρκεια της προβολής. Δύο φράσεις που συγκράτησα, «Οι Βρετανοί πάλι…ποιοι άλλοι;» [για την εμπλοκή τους στην εσωτερική πολιτική της χώρας], «Άξιος» [ο Καποδίστριας]. Μερικές χαμηλόφωνες αντιδράσεις αμηχανίας που συνδυάζονταν με τεχνητά βηξίματα υπήρχαν σε μερικές στιγμές, για παράδειγμα με την ερμηνεία και αναπαράσταση του τότε καγκελάριου της Αυστροουγγαρίας, Μέτερνιχ, που χτυπούσε με μένος το χέρι του στην ξύλινη έδρα του γραφείου του μιλώντας αγγλικά με ελληνική προφορά.
Δυσκολεύτηκα αρκετά να παρακολουθήσω την ταινία, ειδικά στο δεύτερο μέρος. Οι διάλογοι ήταν αργοί και επαναλαμβανόμενοι. Το σενάριο είχε μάλλον διάφορα αμφιλεγόμενα σημεία, και από ιστορικής ματιάς, ενώ τα υπόλοιπα τεχνικά στοιχεία (πλάνα, μουσική, ενδύματα) δεν ήταν κάτι το ιδιαίτερο.
Τουλάχιστον, μέσα από ταινίες με μεγάλη προσέλευση δίνεται μια επιπλέον ανάσα στους κινηματογράφους και στον ευρύτερο χώρο του σινεμά. Προσθέτω ότι πριν την έναρξη κάθε ταινίας προβάλλεται το εξαιρετικό βίντεο της πρωτοβουλίας για το ελληνικό σινεμά «Ορατότης Μηδέν», όπου αναδεικνύεται το θέμα της υποχρηματοδότησης και εγκατάλειψης του κρίσιμου αυτού χώρου από το ελληνικό κράτος. Καθόλου πρωτόγνωρο φαινόμενο, κρίσιμοι κλάδοι, τόσο σε επίπεδο παραγωγής, όσο και σε επίπεδο νέων ιδεών και διαλόγου, να μην υποστηρίζονται από την πολιτεία.
Επομένως, θεωρώ ότι είναι προτιμότερο να διαθέσει κανείς αυτά τα 8€ για την στήριξη μιας μικρής παραγωγής που προσπαθεί να αναδειχθεί μέσα στις δυσκολίες που συναντούν οι κοιτίδες δημιουργίας στην Ελλάδα. Όπως κάθε είδους δημιουργία και καινοτομία στη χώρα, καλλιτεχνική ή επιχειρηματική. Οι τραγικές εμπειρίες των τελευταίων ετών δείχνουν πόσο αναγκαία είναι η απαγκίστρωση της ελληνικής κοινωνίας από τα εμπόδια των οργανωμένων πελατειακών σχέσεων και ρουσφετίων, την κομματοκρατία και τις εσωτερικές διχόνοιες που παραδοσιακά ανατροφοδοτούνται και αναπαράγονται στη – σύγχρονη τουλάχιστον – Ελλάδα. Πόσες ιδέες μπορούν άραγε να αναπτυχθούν – και πόσες δυσλειτουργίες να αποφευχθούν, ή τουλάχιστον, να αντιμετωπισθούν – εάν, ως πολίτες, συμμετέχουμε συλλογικά στη διαφύλαξη και ενδυνάμωση των δημοσίων αγαθών, τα οποία είναι η βάση της κοινωνικής καινοτομίας και της αλληλεγγύης.
Για όσους περίμεναν από τον τίτλο ότι θα μιλήσω και για τη σειρά Μεγάλη Χίμαιρα, από το ομώνυμο έργο του Μ. Καραγάτση, που ξεκίνησε στο Ertflix, προσθέτω ότι και εκεί μετά μεγάλης δυσκολίας τελείωσα το πρώτο επεισόδιο, όπου και διέκοψα τη παρακολούθηση.
«Προχωρήστε λίγο, έχει χώρο…». Η πιο συνηθισμένη φράση στα λεωφορεία, απόγευμα στο 550 Κηφισιά-Παλαιό Φάληρο, τέλη Δεκεμβρίου, γεμάτο με εργαζόμενους και εργαζόμενες που οι γιορτές δεν σημαίνουν απαραίτητα ξεκούραση. Κάπου ανάμεσα τους και εγώ, συμπληρώνω χαρτζιλίκι ως ταξιθέτης στις Χριστουγεννιάτικες παραστάσεις του Κέντρου Πολιτισμού του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος. Πρώτη ημέρα στην παράσταση τα «Επείγοντα Χριστούγεννα», μια δημιουργία της Συντεχνίας Γέλιου, σε σκηνοθεσία Βασίλη Κουκαλάνι.
Το λεωφορείο ασφυκτικά γεμάτο. Θέλω να δώσω τη θέση μου σε έναν ηλικιωμένο κύριο λίγα μέτρα μπροστά, αλλά με τόσο κόσμο δεν γίνεται. Στο σταθμό Συγγρού Φιξ προσπαθούν να εισέλθουν ελεγκτές, αλλά με τόσο κόσμο δεν γίνεται. Από τη γαλαρία του λεωφορείου βλέπω τα πάντα. Πίεση, εκνευρισμός, αγανάκτηση, ανακούφιση όσων αποχωρούν, απογοήτευση και άγχος για όσους πάλι δεν καταφέρνουν να μπουν στον «χορό των σαρδελών». Βολεμένος στη θέση μου σκέφτομαι «Ο Δήμος Αθηναίων ανακοίνωσε την έναρξη τοπικών γραμμών λεωφορείων. Γιατί χρειάζονται 2 έτη θητείας για να ανακοινωθούν μερικές τοπικές γραμμές; Για ένα τόσο κρίσιμο και καθημερινό ζήτημα θα έπρεπε να δοθεί λύση εντός των πρώτων έξι μηνών. Γιατί χρειάζονται τόσα χρόνια για κάτι αυτονόητο που επηρεάζει τόσο σημαντικά τη καθημερινότητα των πολιτών, αλλά περνάει σαν «καυτή πατάτα» από τη μια δημοτική αρχή στην επόμενη;». Επόμενη στάση «Ωνάσειο». Τουλάχιστον είμαι στην ώρα μου για τη δουλειά…
Αυτή τη φορά είχα την ευκαιρία να δω ολόκληρη την παράσταση. Κεντρικό ρόλο στην πλοκή διαδραματίζει μια παρέα τριών παιδιών που μετατρέπουν ένα δωμάτιο νοσοκομείου σε Χριστουγεννιάτικη ιστορία παιχνιδιού, πολυπολιτισμικότητας και συνύπαρξης. Τα παιδιά, τα οποία μεγαλώνουν στην Ελλάδα του σήμερα, έχουν διαφορετική καταγωγή (Αλβανία, Ελλάδα, Συρία-Παλαιστίνη) αλλά κοινές ανάγκες, επιθυμία για σκανταλιές, αγάπη, φροντίδα και φαντασία. Μέσα από το γέλιο, το χορό και το τραγούδι, βλέπουμε την καθημερινότητα παιδιών που συναντούν εμπόδια στη ζωή τους, ακόμα και στις γιορτές, άλλοτε για λόγους ιατρικούς, και άλλοτε για λόγους νομικούς. Συγκεκριμένα, τα τρία παιδιά βρίσκονται στο νοσοκομείο λόγω ιατρικών προβλημάτων (αφαίρεση αμυγδαλών, σκωληκοειδίτιδα και σπασμένο πόδι). Ωστόσο, το ένα από τα τρία παιδιά, ο Μο (από το Μοχάμεντ), δεν έχει ΑΜΚΑ (Αριθμός Μητρώου Κοινωνικής Ασφάλισης). Ως αποτέλεσμα, η νοσηλεία του καλύπτεται άτυπα με ευθύνη του προσωπικού του νοσοκομείου.
Ο αριθμός ΑΜΚΑ, η Ελληνική Ταυτότητα, ή ακόμα και το Δελτίο Αθλητή, αποτυπώνουν την σκληρή πραγματικότητα και την αγωνία εκατοντάδων παιδιών - και των οικογενειών τους - που ενώ μεγάλωσαν στην Ελλάδα, αυτοπροσδιορίζονται ως (και) Έλληνες, έχουν μπροστά τους ένα κράτος που τους το αρνείται. Τρεχάματα για την ανανέωση των αδειών παραμονής, αχανής διαδικασία απόκτησης ιθαγένειας, αποκλεισμός από δραστηριότητες, όπως ο αθλητισμός, όπου χρειάζονται «επίσημα έγγραφα» και χιλιάδες ακόμα διαδικασίες των οποίων τις λεπτομέρειες δεν γνωρίζω, αλλά τις ακούω από φίλους και φίλες που το ζούν καθημερινά. Σαφώς, το πιο γνωστό παράδειγμα των δυσκολιών είναι η οικογένεια Αντετοκούνμπο και η περιπέτεια για την απόκτηση της ελληνικής ιθαγένειας προκειμένου τα αδέλφια να αγωνιστούν με την εθνική στο μπάσκετ. Τα υπόλοιπα είναι πλέον ιστορία.
Οι ενδιαφέρουσες μουσικές συνθέσεις της παράστασης, σε συνδυασμό με το θέμα, με οδήγησαν σε έναν απρόσμενο συνειρμό. Πριν λίγες ημέρες διάβαζα τη λίστα που δημοσίευσε ο Guardian με τους καλύτερους διεθνείς δίσκους της χρονιάς, καθώς στη δεύτερη θέση έχουμε ελληνική παρουσία με τον δίσκο «Μαύρη Ελλάδα» του «τραμπέτη» Νέγρου του Μοριά (ΝΤΜ).
Παρότι τα στοιχεία της τραπ με τα οποία διαφωνώ (ειδικά στο κομμάτι των σεξιστικών στίχων) παραμένουν -περισσότερο ή λιγότερο- ορατά και σε αυτόν τον δίσκο, η σύνδεση του με την παράσταση είναι άμεση. Τόσο η παράσταση, όσο και ο δίσκος, τονίζουν – καθένα με τον τρόπο του – δύο όψεις του ίδιου ζητήματος.
Στο τραγούδι «PragmatiKotita» γυρνάμε πίσω στην πραγματικότητα με τις οικονομικές δυσκολίες, τον κοινωνικό και θεσμικό αποκλεισμό των μεταναστών στην Ελλάδα. Τα τόσες χιλιάδες παιδιά που ζουν για πολλά χρόνια στην αφάνεια, το περιθώριο και τον φόβο, ειδικά την τελευταία δεκαετία με την κατακόρυφη άνοδο της μισαλλοδοξίας και της ξενοφοβίας, από την οποία καρποφορεί η ακροδεξιά. Στη «Μαύρη Ελλάδα» η διαφθορά, η αγανάκτηση και η εργαλειοποίηση του μεταναστευτικού πάνε μαζί. Τέλος, στο «Όνειρο», βλέπουμε την ελπίδα του καλλιτέχνη για μια πιο ανοιχτή και πολυπολιτισμική κοινωνία, όπου «όλοι οι ντόπιοι τον αγαπάνε» και θα βρει δουλειά που «ούτε έναν μισθό δεν θα του φάνε».
Η πραγματικότητα της Αθήνας και της Ελλάδας κάνει τους πολίτες να ασφυκτιούν. Από την νοσηλεία χωρίς ΑΜΚΑ, το άγχος, τη ζωή στην «παρανομία» και την αποφυγή της Πλατείας Βικτωρίας όταν γίνονται έλεγχοι για «χαρτιά» από την αστυνομία στους περαστικούς που τάχα «δείχνουν ξένοι», μέχρι την σχεδόν αδύνατη πρόσβαση στους δημόσιους χώρους για όσους έχουν κάποιου είδους αναπηρία που επηρεάζει την μετακίνηση τους στην πόλη, με δύσβατα πεζοδρόμια και ημιλειτουργικά μέσα μεταφοράς. Μήπως έρχεται η ώρα, ως πολίτες, να δράσουμε συλλογικά για μια δραστική κινητοποίηση με εμπεριστατωμένες προτάσεις προς όφελος των καθημερινών δημοσίων αγαθών στις πόλεις μας;
Η ατομική συμπεριφορά, αν και συχνά υποτιμάται μπροστά στη θεσμική ή οικονομική δράση, διαδραματίζει κρίσιμο ρόλο στην επιτυχία ή αποτυχία πολιτικών για τη βιώσιμη ανάπτυξη και την πράσινη μετάβαση. Η ενεργός συμμετοχή των πολιτών, είτε μέσω καθημερινών πρακτικών (π.χ. εξοικονόμηση ενέργειας, ανακύκλωση και υπεύθυνη κατανάλωση), είτε μέσω της κοινωνικής και πολιτικής τους δράσης (π.χ. ψήφος, ακτιβισμός, υποστήριξη πράσινων πρωτοβουλιών), αποτελεί βασικό στοιχείο αποτελεσματικών στρατηγικών περιβαλλοντικής διακυβέρνησης, χωρίς φυσικά να είναι πανάκεια. Για τους παραπάνω λόγους, η μελέτη της φιλοπεριβαλλοντικής συμπεριφοράς είναι απαραίτητη. Πρόκειται δε για μια συμπεριφορά που δεν είναι μονοδιάστατη, αλλά προϋποθέτει την ανάλυση. Εν προκειμένω, ως τέτοια νοείται κάθε πρακτική που αποσκοπεί συνειδητά στη βελτίωση της ποιότητας του περιβάλλοντος και στην ελαχιστοποίηση των αρνητικών επιπτώσεων των ατομικών ενεργειών στο φυσικό και Εθνικό Δίκτυο για την Κλιματική Αλλαγή - CLIMPACT 5 ενός σύνθετου πλέγματος παραγόντων που εκτείνονται από το επίπεδο της γνώσης και των αξιών, μέχρι την ψυχολογική απόσταση από την κλιματική απειλή και τα προσωπικά βιώματα του καθενός. Η χαρτογράφηση αυτών των παραγόντων μπορεί να συμβάλει καθοριστικά στον σχεδιασμό πιο στοχευμένων και κοινωνικά δίκαιων παρεμβάσεων, καθώς και στην αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των ήδη υφιστάμενων πολιτικών και στη βελτίωσή τους. Έτσι, οι εθνικές στρατηγικές για την πράσινη μετάβαση και την κλιματική αλλαγή δεν μπορούν να αγνοούν πλέον τις στάσεις και απόψεις των τελικών αποδεκτών της σχετικής νομοθεσίας, δηλαδή των πολιτών. Και αυτό διότι ο τρόπος που αντιλαμβάνονται οι πολίτες το κόστος των επιπτώσεων της ίδιας της κλιματικής αλλαγής καθώς και των επιπτώσεων των πολιτικών για τον μετριασμό της, την έκθεση στους κλιματικούς κινδύνους, τον ρόλο των επιχειρήσεων αλλά και της ατομικής συμπεριφοράς και εν τέλει την αναγκαιότητα των μέτρων αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής και προσαρμογής στις επιπτώσεις είναι (και) συνάρτηση των ατομικών προτιμήσεων και αντιλήψεων. Ταυτόχρονα, η αποτελεσματική εφαρμογή των πολιτικών που αφορούν την κλιματική αλλαγή προϋποθέτει πλέον την ουσιαστική σύμπραξη της κοινωνίας.
Στο μεταξύ, όμως, οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής έχουν καταστεί κάτι παραπάνω από ορατές. Την περίοδο 2020-2025, μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινωνίας βίωσε τις κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις της ενεργειακής κρίσης και τις καταστροφικές συνέπειες των κλιματικών μεταβολών (πυρκαγιές, πλημμύρες). Η εκ νέου διεξαγωγή της πανελλαδικής έρευνας γνώμης στο πλαίσιο του έργου CLIMPACT II και η παραγωγή νέων πρωτογενών δεδομένων για το 2025, επιτρέπει τη διαχρονική παρακολούθηση των στάσεων και αντιλήψεων για την κλιματική αλλαγή με προφανή οφέλη για τον σχεδιασμό και την αποτελεσματική υλοποίηση των σχετικών πολιτικών. Σε αυτό το πλαίσιο, η ανά χείρας έκθεση επιχειρεί να προσφέρει ένα χρήσιμο θεωρητικό και εμπειρικό υπόβαθρο για τη διαμόρφωση φιλοπεριβαλλοντικών προσανατολισμών και συμπεριφορών. Προς τούτο, στο πρώτο σκέλος της επιχειρείται η συμπύκνωση της γνώσης γύρω από τους κύριους παράγοντες που επηρεάζουν τις συμπεριφορές γύρω από το περιβάλλον. Στο δεύτερό της σκέλος, παρουσιάζονται στάσεις και απόψεις των Ελλήνων πολιτών, όπως έχουν αποτυπωθεί σε έρευνες γνώμης και συναφείς αναλύσεις/μελέτες. Τέλος, στο τρίτο σκέλος, παρουσιάζονται τα ευρήματα της έρευνας γνώμης που διεξήχθη από ερευνητική ομάδα του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών (ΕΚΚΕ) την περίοδο Ιανουαρίου-Μαρτίου 2025 στο πλαίσιο του έργου «Εθνικό Δίκτυο Έρευνας για την Κλιματική Αλλαγή και τις Επιπτώσεις της» (CLIMPACT), σε αντιπροσωπευτικό δείγμα 1386 ατόμων.
Δείτε εδώ την πλήρη έρευνα του ΕΚΚΕ (Σεπτέμβριος 2025)
https://www.ekke.gr/research/outcomes/deliverables-files/50
Ομάδα έργου
Νίκος Δεμερτζής, Καθηγητής ΕΚΠΑ, Επιστημονικός Υπεύθυνος
Απόστολος Λιναρδής, Διευθυντής Ινστιτούτου Κοινωνικών Ερευνών ΕΚΚΕ
Λυδία Αβράμη, Επιστημονική Συνεργάτιδα ΕΚΚΕ
Όθων Καμινιάρης, Επιστημονικός Συνεργάτης ΕΚΚΕ
Νικόλαος Κληρονόμος, Εξωτερικός Συνεργάτης ΕΚΚΕ, Surveys Hub EKKE
Κωνσταντίνος Παπαγιαννόπουλος, Εξωτερικός Συνεργάτης ΕΚΚΕ, SurveysHub EKKE
Γιώργος Παπαδούδης, Ερευνητής ΕΚΚΕ
Σεβαστιανός Μοιρασγεντής, Διευθυντής Ερευνών, ΕΑΑ
Η πανηγυρική εκλογή του Ζόραν Μαμντάνι στη Δημαρχία της Νέας Υόρκης με ποσοστό 50,6% αποτελεί ένα γεγονός που αναμένεται να έχει επιπτώσεις σε παγκόσμιο επίπεδο πέραν των ΗΠΑ. Είναι αβέβαιο κατά πόσον ο Ζ.Μ θα μπορέσει να εφαρμόσει και να χρηματοδοτήσει το στοχευμένο και προχωρημένα φιλολαϊκό πρόγραμμά του, παρότι έχει μία επακριβώς κοστολογημένη πρόταση πέντε μέτρων, ύψους 9 δις δολαρίων ετησίως με αύξηση των φόρων των πολύ πλουσίων και των επιχειρήσεων (π.χ αύξηση φόρων επιχειρήσεων από το σημερινό 7,25% στο 11,5% ίδιο με το γειτονικό Νιου Τζέρσει, άρα όχι κάτι επαναστατικό όπως ισχυρίζονται κάποιοι στις ΗΠΑ). Αυτό που είναι όμως απολύτως βέβαιο είναι ότι η εκλογή του Ζ.Μ θα επηρεάσει χωρίς αμφιβολία τρία κρίσιμα θέματα στη σημερινή εποχή της Δημοκρατικής Πολυκρίσης που βασικές λειτουργίες της Δημοκρατίας μπαίνουν για ακόμη μία φορά σε ριζική αμφισβήτηση όπως έγινε τη Δεκαετία του 1930.
α) Το μοντέλο του νέου(ας) πολιτικού που στον πολύπλοκο, πλουραλιστικό κόσμο της Πολυκρίσης που ζούμε πρέπει να είναι και αυθεντικός και επαγγελματίας και να έχει την αίσθηση της αποστολής (Callingκατά MaxWeber) και κυρίως να ακούει τα προβλήματα των πολιτών κατεβαίνοντας ο ίδιος στην καθημερινότητα των εργαζομένων (που είναι οι Πολλοί, oiPolloi). Η εκτεταμένη χρήση των shortvideo στα socialmediaαπό τον Μαμντάνι ήταν ενισχυτική ενέργεια αλλά όχι το καθοριστικό σημείο.
β) Ο ρόλος των μορφωμένων μεταναστών, πρώτης γενιάς στις αναπτυγμένες χώρες της Δύσης, στην Ευρώπη και βεβαίως στην Ελλάδα. Ιδίως στο επίπεδο των Μητροπολιτικών Δήμων και πρωτευουσών. Γενικότερα, η συζήτηση μόλις που ξεκινάει.
γ) Η ανάδειξη μίας ευρύτερης Δημοκρατικής Συμμαχίας με στόχο την Ανανέωση της Δημοκρατίας. Ο περιορισμός της Ολιγαρχίας με την μείωση των κοινωνικών ανισοτήτων. Η υπεράσπιση της Κοινοβουλευτικής Δημοκρατίας με τη συμπλήρωση Συμμετοχικών δράσεων των ενεργών Πολιτών και τέλος η αναγέννηση της Κοινωνίας των Πολιτών που βάλλεται συνεχώς από τον Αυταρχισμό και την Ακροδεξιά. Και τα τρία ζητήματα αντιστοιχούν στους κεντρικούς άξονες δράσης της Ένωσης Πολιτών για την ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ και γι’ αυτό σκεφτήκαμε αυτό το έκτακτο δελτίο του newsletter E-library που περιλαμβάνει δημοσιευμένα άρθρα που εκπροσωπούν όλες σχεδόν τις πλευρές του θέματος. Ελπίζουμε να το βρείτε χρήσιμο και παραγωγικό στη σκέψη.
Περικλής Βασιλόπουλος: Συντονιστής E-library, Συντονιστής Ένωσης Πολιτών για την ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ
Μια επίσκεψη στο μουσείο Γουλανδρή, στην αναδρομική έκθεση του πρωτοποριακού καλλιτέχνη Takis, μου θύμισε μια ενδιαφέρουσα συζήτηση που είχα το 1999 με τον Ξενοφώντα Ζολώτα (1904-2004), Πρωθυπουργό της Οικουμενικής Κυβέρνησης 1989-90. Αφορούσε στη σημασία του Αναπτυξιακού Κράτους μέσα στη ζώνη του Ευρώ. Ήταν η εποχή των διαπραγματεύσεων για τη συμμετοχή της Ελλάδος στο κοινό νόμισμα, που έγινε τελικά την 1/1/2001. Ο σοφός καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας και για 15 χρόνια Διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος, συνόψισε τις εκτιμήσεις του για τη διαφαινόμενη τότε νέα περίοδο στο ευρώ, επί πρωθυπουργίας Κώστα Σημίτη, ως εξής: Με δεδομένο ότι δεν θα υπάρχει πλέον το εργαλείο καθορισμού της ισοτιμίας του εθνικού νομίσματος (δραχμή), υπάρχουν τρεις επείγουσες και απαρέγκλιτες προϋποθέσεις που πρέπει να ικανοποιηθούν για να έχουμε ευημερία στη ζώνη του ευρώ. Πρώτον, η ανατροπή του ισχύοντος καθεστώτος του άγριου Κομματισμού που λαφυραγωγεί συλλογικά το κράτος, διαλύοντας το αίσθημα της κοινωνικής ευνομίας και αξιοκρατίας. Δεύτερον, η υιοθέτηση της οπτικής του Αναπτυξιακού Κράτους (όπως έγινε στη Νότιο Κορέα), όπου το κράτος σε συνεργασία με τον ιδιωτικό τομέα και την αγορά προκαλούν έκρηξη νέων επενδύσεων, ιδίως στον πρωτογενή τομέα (γεωργία, κτηνοτροφία) και τον δευτερογενή τομέα (μεταποίηση, βιομηχανία). Τρίτον, μια έξυπνη υποτίμηση της δραχμής στη μετατροπή της σε ευρώ. Ο Ζολώτας προτιμούσε μια κάπως χαμηλότερη ισοτιμία από αυτήν που υιοθετήθηκε τελικά (1 ευρώ=340,75 δραχμές).
Η συζήτηση κατέληξε στο συμπέρασμα ότι, εάν επιτύχουμε - ή έστω ξεκινήσουμε - την επίλυση των δύο πρώτων προϋποθέσεων, με λίγη τύχη η Ελλάδα σε 20 χρόνια από τότε (1999, ΑΕΠ 128 δις Ευρώ) θα μπορούσε να εκτιναχθεί στα 400 δις ΑΕΠ το 2020 και να μπει καθαρά στη ζώνη των αναπτυγμένων ευρωπαϊκών χωρών. Ο Καθηγητής πίστευε ότι έχουμε όλους τους ανθρώπινους και υλικούς πόρους για να το επιτύχουμε. Άλλωστε το είχαμε επιτύχει τη δεκαετία 1955-1965, όπου μαζί με την Ιαπωνία, σημειώσαμε ετήσια ανάπτυξη 7%, πρώτοι παγκοσμίως, παρά τις δύσκολες μεταπολεμικές συνθήκες (μετεμφυλιακή περιορισμένη δημοκρατία, αναταραχές, Ιουλιανά). Αν όμως δεν κάνουμε αυτές τις μεταρρυθμίσεις, που είναι κεφαλαιώδεις, θα χρεοκοπήσουμε, και μάλιστα διπλά (δημοσιονομικά ελλείμματα, ελλείμματα εξωτερικού ισοζυγίου πληρωμών). Πιθανόν μάλιστα, το φαινόμενο να γίνει περιοδικά επαναλαμβανόμενο, διότι όντας στη ζώνη του ευρώ χωρίς το δικό της νόμισμα, η Ελλάδα θα ανταγωνιζόταν χωρίς νομισματική προστασία κυρίως στο επίπεδο μισθών-τιμών και στην παραγωγικότητα της οικονομίας. Ελάχιστοι το ξέρουν ότι τον Ιανουάριο του 1990, στην Οικουμενική Κυβέρνηση, αποτρέψαμε, κυριολεκτικά στο παρά πέντε, την πρώτη μεταπολεμική χρεοκοπία της χώρας. Το ίδιο πήγε να συμβεί και με την επιστολή Ντελόρ τον Μάρτιο (σ.σ. ήμουν συνεργάτης του καθηγητή Ζολώτα ως Διευθυντής του Γραφείου Τύπου του Πρωθυπουργού και μετά παραμείναμε φίλοι μέχρι τον θάνατο του το 2004). Και όντως χρεοκοπήσαμε το 2009-10.
Μπορεί η - οδυνηρή – δημοσιονομική προσαρμογή, η μείωση των δημοσίων ελλειμάτων και του δημοσίου χρέους, να πορεύθηκε σταθερά από το 2016 και τα τελευταία χρόνια να πήρε μάλιστα τη μορφή μεγάλων δημοσιονομικών πρωτογενών πλεονασμάτων και την αρκετά μεγάλη ποσοστιαία μείωση του λόγου δημοσίου χρέους με ΑΕΠ (βοηθούντος και του πληθωρισμού), όμως αυτή η προσαρμογή παραμένει επιφανειακή και ασταθής.
Οι επενδύσεις και η παραγωγικότητα παραμένουν στα μισά σχετικά επίπεδα με το 2008, δηλαδή 17 χρόνια μετά. Οι επενδύσεις του 2008 ήταν 55,5 δις ευρώ, ενώ το 2024 μόνο 37,9 δις ευρώ, παρά την ύπαρξη του Ευρωπαϊκού ΤΑΑ (Ταμείου Ανάπτυξης και Ανθεκτικότητας, ύψους 36 δις ευρώ). Δεν είναι τυχαίο ότι από τα 17,7 δις που αφορούν δάνεια σε επιχειρήσεις, έχουν συμβασιοποιηθεί μόνο τα 7 δις και παραμένουν αδιάθετα τα υπόλοιπα 10,7, μόλις 10 μήνες πριν το τέλος του προγράμματος του ΤΑΑ, τον Αύγουστο του 2026. Παράλληλα, το ΑΕΠ του 2008 ήταν 238,735 δις ευρώ και το ΑΕΠ του 2024 ήταν 236,730 δις ευρώ. Την ίδια στιγμή το ιδιωτικό χρέος έχει αυξηθεί, ενώ τα κόκκινα δάνεια στα χέρια των funds/servicers ανέρχεται στο ποσό των 79 δις, και αυτό εξηγεί την χρηματοπιστωτική ασφυξία χιλιάδων μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων που είναι υπερχρεωμένες. Οι απόψεις Ζολώτα δεν είναι μόνο επίκαιρες αλλά και χρήσιμες στο σήμερα. Σκέφτηκα αυτό το άρθρο στο υπόγειο ενός καλού -ευρωπαϊκών προδιαγραφών- μουσείου, βλέποντας το πρωτοποριακό έργο ενός Έλληνα καλλιτέχνη, του Takis. Ο ίδιος, ήδη από το 1960, συνέδεσε την καλλιτεχνική του παραγωγή με τον μαγνητισμό και τα ηλεκτρομαγνητικά πεδία, που ήταν τότε προχωρημένες ιδέες, ακόμη και σε σχέση με την επιστημονική εξέλιξη της σύγχρονης φυσικής. Έχουμε πολλούς Έλληνες επιστήμονες, ερευνητές και καλλιτέχνες σαν τον Takis, στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.
Θα μπορούσαμε να είχαμε ως στόχο, έως το 2030, τo ελληνικό ΑΕΠ να φτάσει τα 400 δις ευρώ (αυτό το κατόρθωσε η Ιρλανδία που το 2000 είχε ΑΕΠ 110 δις ευρώ και σήμερα έχει 555 δις ευρώ). Φαίνεται απίστευτα δύσκολο. Όμως, αυτό που σίγουρα μπορούμε να κάνουμε μέχρι το 2030 είναι να αυξήσουμε τους δείκτες κοινωνικής ευημερίας και ανθρώπινης ανάπτυξης του ΟΗΕ, την Πράσινη Μετάβαση, τα Δικαιώματα των Ζώων και των Τοπίων της Φύσης, την θεραπεία του πληγωμένου Κράτους Δικαίου, και οπωσδήποτε να εστιάσουμε σε νέες προβλέψεις για την Συμμετοχική Δημοκρατία, τα Συμβούλια Πολιτών με τυχαία κλήρωση, τα οποία θα συμπληρώσουν την Αντιπροσωπευτική Κοινοβουλευτική Δημοκρατία.
Είναι βέβαιο ότι θεωρητικά μπορούμε. Στην πράξη, όμως, χρειάζονται τα υπάρχοντα πολιτικά κόμματα, ή άλλα που θα δημιουργηθούν, να συζητήσουν, να αποδεχτούν κάποιες πλευρές των παραπάνω και μετά να συνεννοηθούν ανοιχτά στη δημόσια σφαίρα, όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά και την ΕΕ. Μοιάζει σαν όνειρο χειμερινής νυκτός, τη στιγμή που η παγκόσμια πολιτική πυξίδα γέρνει προς τον αυταρχισμό και την ακροδεξιά. Εκτός των άλλων στην Ελλάδα, μόνο το 24% των πολιτών βλέπει κάπως θετικά τα πολιτικά κόμματα (Pew Research Center, Σεπτέμβριος 2025). Η συντριπτική πλειονότητα των πολιτών δεν πιστεύει τίποτα από τις προτάσεις τους, και είτε δεν ψηφίζει, είτε ακολουθεί κυνικά τη λογική του μικρότερου κακού, διατηρώντας και προκαλώντας έναν απίστευτο κατακερματισμό στις προθέσεις ψήφου. Κάτι πρέπει να αλλάξει.
Βγαίνοντας από την έκθεση είπα μέσα μου «δεν είναι δυνατόν, μπορούμε να στοχεύσουμε ψηλά ως χώρα και να πετάξουμε συλλογικά τα σαράκια μας».
Περικλής Βασιλόπουλος, Δημοσιογράφος-Οικονομολόγος
Δ/της του Γραφείου Τύπου του Πρωθυπουργού στην Οικουμενική Κυβέρνηση Ζολώτα.
Η 10η Οκτωβρίου είναι η Παγκόσμια Ημέρα για την Ψυχική Υγεία. Μία πολύ σημαντική ημέρα, επειγόντως χρήσιμη για στοχασμό και δράση. Τι μπορεί να σημαίνει ψυχική υγεία ως διακυβέρνηση του εαυτού; Σε τι διαφέρει από την έννοια της ψυχικής υγείας ως ατομικό μέλημα ευεξίας; Ποιες πρακτικές και διέξοδοι καθορίζουν αυτές τις δύο διακριτές οπτικές; Ποια είναι τα κοινά σημεία τους;
Αυτά τα ερωτήματα απασχόλησαν αρκετές ραδιοφωνικές συζητήσεις μου στην ΕΡΤ, που έκανα για αυτό το θέμα τα τελευταία πέντε χρόνια, με καλεσμένους καθηγητές Ψυχιατρικής, Ψυχιάτρους-Ψυχαναλυτές, Ψυχολόγους, Ψυχοθεραπευτές και Φιλοσόφους. Το κείμενο είναι το απόσταγμα αυτών των συζητήσεων.
Συνταγές ψυχικής ευεξίας και υγείας
Από τα πολλά κείμενα που δημοσιεύθηκαν για την Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας, σε ιστοσελίδες, social media και εφημερίδες, κυριάρχησαν εκείνα που προτείνουν πρακτικές συνταγές που βοηθούν την ψυχική υγεία των ατόμων, σε αντιστοιχία με τα πιο πολυπληθή κείμενα που αφορούν την σωματική υγεία (διατροφή – μεσογειακές δίαιτες/ κετογονικές δίαιτες, ασκήσεις εκγύμνασης, ύπνος, εξάλειψη/ μείωση εξαρτήσεων και καταχρήσεων). Μαζί με το σώμα και η ψυχή λοιπόν. Σωστό, αλλά πως; Πρώτον, με θετικότητα στην εκτίμηση της ζωής (). Από όσα σου συμβαίνουν, δώσε σημασία στα θετικά, που πάντα υπάρχουν αν τα δεις με μια άλλη ματιά, με έναν άλλο απολογισμό. Αυτή η ενδιαφέρουσα και δημοφιλής τάση, ιδίως στις ΗΠΑ, στηρίζεται στην άποψη ότι πρέπει να εξισορροπηθεί η βιολογικά αυθόρμητη τάση να προβάλλουμε τα αρνητικά μέσω του μηχανισμού fight or flight. Δώσε τη μάχη ή φύγε (συμπαθητικό νευρικό σύστημα), που η βιολογική εξέλιξη μας χάρισε για την προστασία της επιβίωσης. Για αυτό οι αρνητικές και βίαιες ειδήσεις είναι πολύ πιο δημοφιλείς από τις τυχόν θετικές ειδήσεις. Αν ζεις βέβαια στην Παλαιστίνη, το Αφγανιστάν – και είσαι γυναίκα – και στο Σουδάν, ή αν είσαι πολύ φτωχός ή άστεγος σε μια δυτική δημοκρατική χώρα, η θετικότητα είναι κάπως δύσκολη. Όμως αυτά τα άρθρα για τις συνταγές ευεξίας δεν γράφονται για τέτοια κοινά. Δεύτερον, κάντο όπως οι Στωϊκοί. Ασχολήσου μόνο με αυτά που επηρεάζεις (όπως την αλλαγή της αντιμετώπισης της ζωής σου) και όχι με αυτά που δεν μπορείς να αλλάξεις (έναν πόλεμο, μία οικονομική κρίση, την κακή διοίκηση μίας εταιρείας που δουλεύεις). Τρίτον, αν χρειαστεί χρησιμοποίησε με μέτρο και πάντα με συνταγή γιατρού, αγχολυτικά φάρμακα για να χαλαρώσεις. Αν δεν πιάνουν ούτε αυτά, τότε απευθύνσου για talking therapy, στον ψυχοθεραπευτή/ ψυχολόγο. Αν σου παρουσιαστεί η αρνητική συγκυρία μιας βαρύτερης ψυχικής νόσου (ψυχώσεις, σχιζοφρένεια κ.α.) η σύγχρονη ψυχιατρική επιστήμη έχει λύσεις που συχνά μετατρέπουν ένα βαρύ ψυχικό νόσημα σε μια ελεγχόμενη χρόνια νόσο, με πολύ καλή λειτουργικότητα στην καθημερινή ζωή, εφόσον τηρείται πιστά η θεραπευτική αγωγή και παρακολούθηση. Όπως συμβαίνει πλέον με αρκετές μορφές καρκίνου που στο παρελθόν ήταν άμεσα απειλητικές για τη ζωή. Βεβαίως, οι ψυχιατρικές κλινικές του ΕΣΥ έχουν μεγάλες ελλείψεις, την ίδια ώρα που τα κοινωνικά ταμπού και προκαταλήψεις δημιουργούν και προκαλούν διάχυτες τάσεις στιγματισμού της ψυχικής αρρώστιας. Ο στιγματισμός που με ανακοίνωση της κατήγγειλε η Ελληνική Ψυχιατρική Εταιρεία, εκτός από ανορθολογικός, ξεχνά και τη σοφία μίας γνωστής λαϊκής ρήσης «πίσω έχει η αχλάδα την ουρά». Η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας ανέφερε το 2022 ότι παρουσιάζεται επιδημία κατάθλιψης που αφορά ήδη το 12% του πληθυσμού. Όπως λέει πρόσφατο άρθρο της γαλλικής εφημερίδας Le Monde (11/10/25), πρέπει να θυμηθούμε ξανά τον Σίγκμουντ Φρόυντ, που το 1930 έγραψε το βιβλίο «Η δυσφορία στον πολιτισμό», αναφέροντας ότι οι σύγχρονες κοινωνίες γίνονται ολοένα και περισσότερο νευρωτικές, προσπαθώντας να συνδυάσουν τον πολιτισμό με τα βαθιά ένστικτα του θανάτου και της αυτοκαταστροφής, που αντιστέκονται στο ένστικτο της ζωής. Κάτι θυμίζει και σήμερα αυτό το σκηνικό. Σύμφωνα με την ίδια εφημερίδα, το Ινστιτούτο για την Ειρήνη στο Όσλο, κατέγραψε για το 2024 61 πολεμικές συγκρούσεις, τις περισσότερες από το 1946. Κάτι βαθύτερο, κάτι μεγαλύτερο συμβαίνει εδώ.
Η πολλαπλότητα των εαυτών
Η ψυχική αρρώστια και η ψυχική υγεία δεν αφορούν μόνο τα μεμονωμένα άτομα ως αυτοτελείς οντότητες και συνακόλουθα οι ατομικές συνταγές ευεξίας και αυτοβοήθειας, οσοδήποτε χρήσιμες και αν είναι σε αρκετές περιπτώσεις, δεν αρκούν. Μια από τις πιο δημοφιλείς συνταγές που κυκλοφορούν παγκοσμίως στα social media αναφέρεται στο σύνθημα «Αγάπα τον εαυτό σου» (Love yourself). Αγάπα τον εαυτό σου, γιατί μόνο αυτόν έχεις, και έτσι θα μπορέσεις να αγαπήσεις και τους άλλους. Εντάξει, καλό είναι, αλλά ποιον από όλους τους εαυτούς να αγαπήσω. Γιατί δεν έχουμε μόνο έναν εαυτό, αλλά πολλούς. Το έχει πει ήδη από τη δεκαετία του 1920 ο Καρλ Γιούνγκ. Αλλά έτσι και αλλιώς η σύγχρονη, υπερνεωτερική κοινωνία, ή εναλλακτικά ο υπερ-νεοφιλελεύθερος καπιταλισμός, επιβάλλει στα άτομα μια πολυεπίπεδη ευελιξία πολλαπλών εαυτών. «Υπάρχουν πολλοί άνθρωποι μέσα μας, δεν υπάρχει μόνο ένας εαυτός», είπε σε κάποιο σημείο της Νορβηγικής – εξαιρετικής – ταινίας «Αγάπη μόνο», η πρωταγωνίστρια γιατρός στο Όσλο. Την είδα προχθές και μόλις τελείωσε η προβολή σημείωσα τα λόγια της. Όπως σημείωσα και το «το σώμα είναι ένα πεδίο μάχης ανάμεσα στην αρρώστια και την υγεία». Θα έλεγα ότι το ίδιο ισχύει με αυτό που ονομάζουμε ψυχή. Ένα πεδίο μάχης ανάμεσα στους εαυτούς μας αλλά και ένα εσωτερικό πεδίο διαλόγου ανοικτό όμως και στους άλλους. Η Ανοιχτότητα στους άλλους σημαίνει δυνατές κοινωνικές σχέσεις αλλά και κοινωνικότητα-συλλογικότητα και ενεργό πολιτειότητα, είμαστε και πολίτες, όχι μόνο άτομα. Χωρίς αυτά δεν υπάρχει σωτηρία και ψυχική υγεία. Αλλά και χωρίς το Άλλο (η φύση, άλλες έμβιες οντότητες, το σύμπαν) δεν υπάρχει υπαρξιακή ισορροπία. Για αυτό έχει μεγάλη σημασία η Διακυβέρνηση του εαυτού. Ελπίζω ότι υπάρχει ένας στενός δρόμος που αν τον περπατήσουμε ανοίγει μια διέξοδο που ωφελεί εμάς αλλά και τους άλλους. Γυρνώντας στο σπίτι έγραψα αυτό το άρθρο, αφού συμβουλεύθηκα κάποια αποσπάσματα των ραδιοφωνικών συζητήσεων που προανέφερα (κάποιες μπορείτε να τις ακούσετε στην πλατφόρμα της ertecho στην ΕΡΤ), έβαλα το ερώτημα για τον Καρλ Γιούνγκ για τους πολλαπλούς εαυτούς στο ChatGPT - με τις κατάλληλες ερωτήσεις γίνεται ένας εξαιρετικός ψηφιακός βοηθός ΤΝ, σημειώνοντας λίγα λάθη – και κοίταξα το βιβλίο του Μπιουνγκ-Τσουλ Χαν με τον συναφή τίτλο «Ψυχοπολιτική: Ο Νεοφιλελευθερισμός και οι νέες τεχνολογίες της εξουσίας». Συνέχεια στο δεύτερο μέρος.
Η πρόσβαση σε καθαρό και ασφαλές νερό αποτελεί θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα, κατοχυρωμένο τόσο στο εθνικό όσο και στο διεθνές δίκαιο. Η περιβαλλοντική υποβάθμιση, ιδίως όταν συνδέεται με τοξικές ουσίες όπως το ουράνιο, ενέχει σοβαρούς κινδύνους για τη δημόσια υγεία, την ασφάλεια και τη βιωσιμότητα των κοινωνιών. Το Ιράν, χώρα με ανεπτυγμένο πυρηνικό πρόγραμμα και σημαντικότατο ρόλο στη γεωπολιτική δυναμική της Μέσης Ανατολής, τις τελευταίες ημέρες βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο των διεθνών εξελίξεων, λόγω της νέας εκτεταμένης πολεμικής σύγκρουσης με το Ισραήλ, η οποία δύναται να προκαλέσει σημαντική μόλυνση του υδροφόρου ορίζοντα από ουράνιο.
Η παρούσα μελέτη εξετάζει τις νομικές και περιβαλλοντικές διαστάσεις του φαινομένου, συνδέοντας την περιβαλλοντική κρίση με τη γεωπολιτική σύγκρουση Ιράν–Ισραήλ. Πέρα από την προσπάθεια ανάδειξης της πιθανής μόλυνσης του νερού από ουράνιο, το κείμενο εστιάζει στην ευθύνη των κρατών και στη σημασία του διεθνούς δικαίου για την προστασία τόσο του φυσικού περιβάλλοντος όσο και της ανθρώπινης ζωής.
*Περίληψη εισήγησης στο πλαίσιο του εικοσαετούς εορτασμού των «Διεθνολογικών Συναντήσεων Ναυπλίου» (3-5 Οκτωβρίου 2025) και με αφορμή τα τεκταινόμενα στη Μέση Ανατολή. (Η παρούσα εισήγηση άπτεται ενός ειδικού θέματος αυτού της πιθανής μόλυνσης των υδάτων, ως «όπλου» πολέμου).
Με αφορμή την εισήγησή μου στο 12ο Ετήσιο Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο της Ένωσης Ελλήνων Δημοσιολόγων (ΕΕΔ), με θέμα την ελευθερία του λόγου και το φαινόμενο των καταχρηστικών αγωγών SLAPP και τη φιλοξενία μου στον αέρα του τοπικού ραδιοφωνικού σταθμού του Βόλου 98,6 FM, ας αναλύσουμε εν συντομία τι είναι οι αγωγές SLAPP και πως σχετίζονται με το δικαίωμα της ελεύθερης έκφρασης.
Οι αγωγές SLAPP («Lawsuit Against Public Participation- Αγωγές προς Αποθάρρυνσης της Συμμετοχής του Κοινού») αποτελούν αγωγές «στρατηγικής» από κάποιο ισχυρό πρόσωπο ή ομάδες συμφερόντων κατά συνήθως δημοσιογράφων ή ακτιβιστών ακόμη και πανεπιστημιακών, με απώτερο σκοπό την αποθάρρυνση και τον περιορισμό της ενασχόλησης με θέματα δημόσιου συμφέροντος ή ζητήματα κράτους δικαίου και λειτουργίας της διοίκησης. Η πλειονότητα των αγωγών αυτών δεν έχουν κάποιο συγκεκριμένο νομικό έρεισμα, αποτελούν δηλαδή προδήλως αβάσιμες αγωγές, οι οποίες ασκούνται με κύριο σκοπό την αποτροπή δημοσιοποίησης πορισμάτων της ερευνητικής δημοσιογραφίας και μετάδοσης πληροφοριών, αναφορικά με θέματα διαφθοράς ή κατάχρησης δημοσίου χρήματος.
Η βραβευμένη με Pulitzer Anne Telnaes, γελοιογράφος Washington Post ανακοίνωσε την παραίτησή της από την γνωστή εφημερίδα μετά την απόρριψη του σκίτσου της, το οποίο που απεικόνιζε τον ιδιοκτήτη της εφημερίδας Jeffrey Bezos, και άλλους δισεκατομμυριούχους να προσκυνούν ένα άγαλμα του εκλεγμένου Προέδρου Donald Trump. Η ίδια χαρακτήρισε την πράξη αυτή ως «επικίνδυνη για την ελευθερία του Τύπου».
Το ζήτημα της ελευθερίας του λόγου και δη η ειδική έκφανση του δικαιώματος της ελευθερίας του Τύπου αποτελεί πάντα ένα επίκαιρο επιστημονικό και κοινωνικό ζήτημα. Τα όρια άσκησης του θεμελιώδους αυτού δικαιώματος, σύμφυτου με την ανθρώπινη προσωπικότητα αποτελεί ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον πεδίο σύγκρουσης, το οποίο αναδύεται κάθε φορά σε νέο συγκείμενο, με νέα-σύγχρονα αιτήματα. Ειδικά σήμερα η δράση των ερευνητών δημοσιογράφων υφίσταται κάποιους σημαντικούς περιορισμούς τόσο λόγω του ενισχυμένου νομοθετικού πλαισίου προστασίας των προσωπικών δεδομένων, όσο και λόγω της αύξησης των ρητρών εμπιστευτικότητας στον ευρύτερο ιδιωτικό τομέα. Όμως, ακόμη και στο δημόσιο τομέα, η ύπαρξη διαβαθμισμένων ή εμπιστευτικών εγγράφων, διαμορφώνουν ένα αυξημένο πλαίσιο προστασίας επί τη βάσει του λειτουργικού κριτηρίου της Διοίκησης.
Σχετικά με το θέμα μας, που είναι η σύνδεση της Ευρώπης με τους πολίτες, μου έρχονται στο μυαλό τρία ρήματα: ενημερώνω, επεξηγώ και ενεργοποιώ τους πολίτες.
Τα δύο πρώτα έχουν συζητηθεί εκτενώς όλη την ημέρα. Το τρίτο είναι το πιο σύνθετο και δύσκολο. Επιτρέψτε μου να μοιραστώ κάποιες σκέψεις επ’ αυτού.
Η δημόσια ραδιοτηλεόραση έχει μια ειδική αποστολή σε αυτό το ζήτημα.
Δεν είναι απλώς ένα μέσο μετάδοσης πληροφοριών, αλλά θα πρέπει να αποτελεί η ίδια ένα δημοκρατικό θεσμό. Στην Ελληνική Ραδιοφωνία Τηλεόραση (ΕΡΤ), αυτή η αποστολή, τουλάχιστον στο παρελθόν δεν έμεινε θεωρητική. Υλοποιήθηκε μέσα από πρωτοποριακές πρωτοβουλίες που έφεραν την ευρωπαϊκή πολιτική πιο κοντά στην καθημερινή εμπειρία των πολιτών. Δύο από αυτές ξεχωρίζουν:
Το EuropeDirect της ΕΡΤ (2006–2010) και τα Συμβούλια Κοινωνικής Ευθύνης (ΣΚΕ) (2015–2018) – και τα δύο σχεδιασμένα και υλοποιημένα από το Τμήμα Κοινωνικής Ευθύνης της ΕΡΤ.
Ας ξεκινήσουμε με το EuropeDirect της ΕΡΤ, τον πρώτο πολυμεσικό κόμβο ενημέρωσης για την ΕΕ που δημιουργήθηκε ποτέ στο πλαίσιο δημόσιου ραδιοτηλεοπτικού φορέα. Η καινοτομία του στηρίχτηκε σε τέσσερις άξονες:
Το αποτέλεσμα; Η ΕΡΤ έγινε γέφυρα ανάμεσα στους ευρωπαϊκούς θεσμούς και τους Έλληνες πολίτες. Δεν μετέδιδε απλώς πληροφορίες· δημιουργούσε χώρους διαλόγου. Έφερε ευρωβουλευτές στα σαλόνια των πολιτών, έδωσε φωνή στις ερωτήσεις τους και υπενθύμισε ότι η Ευρώπη δεν είναι κάτι μακρινό – είναι μέρος της καθημερινότητάς τους.
Η δεύτερη σημαντική πρωτοβουλία – τα Συμβούλια Κοινωνικής Ευθύνης (ΣΚΕ) – πήγε αυτό το όραμα ένα βήμα παραπέρα. Βασισμένα στο μοντέλο των συνελεύσεων πολιτών, τα ΣΚΕ αποτέλεσαν σώμα δημοκρατικής διαβούλευσης και εποπτείας για τη δημόσια ραδιοτηλεόραση.
Πενήντα πέντε πολίτες που επιλέχθηκαν τυχαία με κλήρωση και πενήντα πέντε εκπρόσωποι θεσμών/ΜΚΟ συναντιόντουσαν για να συζητήσουν και να συνδιαμορφώσουν τις προτεραιότητες περιεχομένου της ΕΡΤ.
Ανάμεσα στις βασικές τους προτάσεις: η ενίσχυση της ερευνητικής δημοσιογραφίας και η διεύρυνση της κάλυψης ευρωπαϊκών θεμάτων.
Τα ΣΚΕ, μαζί με την τηλεοπτική εκπομπή «Πολίτες», ήταν κάτι περισσότερο από μία συμβουλευτική επιτροπή. Ήταν ένα πείραμα συμμετοχικής δημοκρατίας, το οποίο αναγνωρίστηκε από την Ευρωπαϊκή Ραδιοτηλεοπτική Ένωση (EBU) ως καλό παράδειγμα συμμετοχικής διακυβέρνησης στα δημόσια ΜΜΕ.
Έδωσε φωνή στους πολίτες άμεσα στη διαδικασία λήψης αποφάσεων του φορέα – και το πιο σημαντικό, δημιούργησε μια νέα κουλτούρα λογοδοσίας και διαφάνειας.
Αυτό ήταν το παρελθόν – αλλά πιστεύω πως αυτές οι πρωτοβουλίες ανοίγουν δρόμους για το μέλλον. Σε μια εποχή όπου η ψηφιακή δημοκρατία επεκτείνεται ραγδαία και οι απειλές προς την Ευρωπαϊκή Ένωση αυξάνονται, τα μοντέλα του EuropeDirect και των ΣΚΕ μπορούν να επανασχεδιαστούν με νέα τεχνολογικά μέσα.
Φανταστείτε έναν ψηφιακό κόμβο Ευρώπης από την ΕΡΤ: μια πλατφόρμα όπου οι πολίτες συμμετέχουν σε ζωντανά Q&A με ευρωβουλευτές, παρακολουθούν σύντομα βίντεο και infographics, και συμμετέχουν σε δημοσκοπήσεις πολιτικής.
Φανταστείτε ένα νέο μοντέλο ερευνητικής δημοσιογραφίας: όπου οι ίδιοι οι πολίτες προτείνουν θέματα και συμμετέχουν στην ανεύρεση πληροφοριών. Αυτό δεν εκδημοκρατίζει απλώς τη δημοσιογραφία – χτίζει εμπιστοσύνη και συλλογική ιδιοκτησία στη διαδικασία.
Φανταστείτε ένα ηλεκτρονικό ΣΚΕ: έναν ψηφιακό χώρο διαβούλευσης, όπου πολίτες από όλη την Ελλάδα συζητούν διαδικτυακά για το τι πρέπει να καλύπτουν τα δημόσια ΜΜΕ – και πώς. Με τη συνεργασία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, η ΕΡΤ θα μπορούσε ακόμη και να ηγηθεί μιας πανευρωπαϊκής πρωτοβουλίας για την ενεργοποίηση των πολιτών.
Η παρακαταθήκη των EuropeDirect και των ΣΚΕ μας δείχνει ότι η δημόσια ραδιοτηλεόραση μπορεί να κάνει περισσότερα από το να μεταδίδει. Μπορεί να συνδέει. Μπορεί να ενδυναμώνει. Μπορεί να μεταμορφώνει.
Σε μια εποχή όπου η δημοσιογραφία δοκιμάζεται – από την παραπληροφόρηση, την πόλωση και την εμπορική της κρίση – χρειαζόμαστε αυτού του τύπου τις δημοκρατικές καινοτομίες περισσότερο από ποτέ.
Δεν ξεκινάμε από το μηδέν. Έχουμε την εμπειρία. Έχουμε τα παραδείγματα. Έχουμε τα εργαλεία.
Αυτό που χρειαζόμαστε είναι η βούληση να φέρουμε αυτά τα διδάγματα στο παρόν και να τα εξελίξουμε για το μέλλον.
Η δημοσιογραφία στην ΕΕ μπορεί – και πρέπει – να γίνει δύναμη πολιτικής ενδυνάμωσης των πολιτών.
Η ΕΡΤ μπορεί – και πρέπει – να ηγηθεί σε αυτό.
Οι Εκδόσεις Παπαζήση,
έχουν την τιμή να σας προσκαλέσουν
στην παρουσίαση του βιβλίου του Μηνά Σαματά
Το Κομματικό Κράτος στην Ελλάδα στα
50 Χρόνια από τη Μεταπολίτευση (1974-2024)
Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί
τη Δευτέρα 31 Μαρτίου 2025 και ώρα 18:00
στην αίθουσα εκδηλώσεων της ΕΣΗΕΑ
( Ακαδημίας 20, 3ος όροφος, Αθήνα )
Για το βιβλίο θα μιλήσουν οι:
Νίκος Αλιβιζάτος
Ομότιμος Καθηγητής ΕΚΠΑ
Δρ Παναγιώτης Καρκατσούλης
Εμπειρογνώμονας Δημόσιας Διοίκησης, Σύμβουλος ΑΣΕΠ,
πρ. Βουλευτής
Δρ Κώστας Παπαδημητρίου
Πρόεδρος του Διοικητικού Επιμελητηρίου
Δρ Απόστολος Παπατόλιας
Εμπειρογνώμονας Δημόσιας Διοίκησης, πρ. Νομάρχης
Την εκδήλωση θα συντονίσει ο Αντώνης Μακρυδημήτρης, Ομότιμος Καθηγητής ΕΚΠΑ
